Kritikak eta Iruzkinak

Denon nahi dugu bidaiari izan nahi, eta ez turista... Baina funtsean, non dago bien arteko muga? Horren ezberdinak ote dira benetan?

Zaila da Asierren laburtzea sintetizatzea. Iruditzen zait liburua bera gaia sintetizatzeko ahalegina dela.

Ideia batzuk:

• Egungo turismo eredua berri samarra da. 150 urte inguru ditu, ez gehiago
• Gehiegi handitu da. Muga guztiak gainditu (gainturismoa) eta ez da jasangarria. Gaur egun ez da nahikoa turismoaren abiada galgatzea, deshazkundea ere beharrezkoa da. Turismoaren hazkundetik turismoaren deshazkundea planifikatzera igaro behar dugu.
• Askotarako arazoak sortzen ditu: zarata eta zikinkeria, neurriz gaineko kontsumoa, uraren eta energiaren erabilera handida, azpiegitura berrien beharra, gentrifikazioa, bertako kulturaren folklorizazioa, lan prekarioa, lurralde-egitura aldatzea, espazio publikoa erabiltzeko moduak eraldatzea...
• Funtsean bada paradoxa bat: berezitasuna eta berezkotasuna bilatzen baititugu... eta gero suntsitu. Gauza originalak bilatzen ditugu, eta denok leku berdinetara eramaten gaituzte. Gauza autentikoak bilatzen ditugu, eta kopia txarrak besterik ez dugu aurkitzen.
• Turismo ez da (soilik) hautu pertsonal bat. Turismoa estrukturala da. Turismoa egiten dugunez, turismo-eredua kritikatzeko eskubidea kentzen digute (edo gure buruari kentzen diogu). Kontzientziazioa ez da nahikoa. Kontzientziagatik ez diogu bidaiatzeari utziko.
• Ez da soilik gutxiago bidaiatzea. Lekuetan egoteko modua ere aldatu beharra dago.
• Lurralde-marka (edo hiri-marka) da turistifikazioaren tresna potenteenetako bat: nola saldu nahi dugun gure burua. Kontua da horrek, atzera-aurrera, eragina duela gure pertzepzioan. Saldu nahi dugun irudia sinetsi ere sinisten dugu akaberan.

Euskarari dagokionez, hiru arazo: kulturaren folklorizazioa, hizkuntzaren balio sinbolokoa azpimarratzea balio praktikoaren gainetik eta euskaldunen komunitate-harramanak ahalutzeako. Horren aurrean: hizkuntzaren balio instrumentala indartu, folklorizazioa eta maketinizazioa hutsa saihestu eta euskaldunen komunitate-harremanei eusteko neurriak hartzea.

Zer egin? Hiru urrats proposatzen ditu: (a) erresistentzia eta kontzientziazioa; (b) sektorearen berrantolaketa; (c) opor eta mugikortasun eredu berriak sortzea. Horretarako, behar-beharrezkoa da aliantzak sortzea, turismoaren aurkako erantzunak sektore askotatik iristen baitira: euskalgintza, feminismoa, ekologia...

Asier Basurto Bizilagunekin elkarteko kidea da. Material interesgarria da haien web-orrian: bizilagunekin.eus/eu/proposamenak/

Fatima Mernissi Fez hiriko harem batean jaio zen. Liburua, halere, ez omen da autobiografikoa. Izatekotan auto-fikziotik du gehixeago, autobiografiatik baino. Edonola ere, etnografiatik ere gauza asko ditu. Leku eta garai bateko gizartea islatu nahi du. Agian bi munduk talka egiten duten lekua eta garaia.

Mernissi feminismo islamikoaren aitzindaria da. Haremaz hitz egiten du. Harema, izatez, gartzela dela azaldu nahi du. Zeharkatu ezin diren mugak ezartzen ditu. Barrukoak eta kanpokoak. Terraza bada askatasun-gune txiki bat, muga horien barruan.

Gustatu zait "Mila gau eta bat gehiago" liburuari eta Xeherezaderi egiten dien keinua. Hitza bizirauteko estrategia ezezik, ahalduntzeko tresna da. Patxi Zubizarretan ba omen du, liburuaren euskarazko bertsio bat. Budur printzesaren istorioa ageri da bertan? Ez dakit. Ipuina gustatu zait, baita horretaz Fatima Messinak egiten duen gogoeta ere. Istorio subertsiboa da, neurri batean, horregatik Xeherezadek ez du lehen gauetan kontatuko. Gerorako utziko du. Istorioak iradokitzen du gizonak eta emakumeak ez direla horren ezberdinak: aski da gizon moduan janztea, gizonek dituzten pribilegioak izateko.

Iruditzen zait liburuak geruza asko dituela, lehen irakurraldian ondo jasotzen ez direnak. Agian komeni da bigarren irakurraldi bat egitea hemendik hilabete batzuetara.

Ongi. Tarte batzuk trinko samarrak iruditu zaizkit baina ongi.

Gustukoa dut "memoria bizia" esakunea. Ez dakit memoriak noiz uzten dion memoria izateari, historia bihurtzeko. Liburuak bietatik ditu: memoria eta historia. Alde horretatik interesgarria da: ekintzak, gogoetak eta iritziak tartekatzen ditu. Ezagunak ez diren detaile batzuk ematen ditu han-hemenka, baina, batez, ere historioaren irakurketa eta gogoeta egiten du.

Kontu pare bat egin zait deigarri:

• Garai bateko militantzia-moldearen kritika moduko bat antzematen da: militantziak dena betetzen zuen, ez zegoen ezer militantzia ez zenik, ez zegoen ezer (ez familia, ez lagunak, ez zaintzak...) militantziatik harago. Garai bateko lagunak harritu omen dira, han-hemenka besarkadak banatzen ikusten dutenean... lehen ez omen zen horrelakoa. Distantziak distantzia, herri mugimenduetan ere horrela zerbait bizi izan da. Militantzia-moldeak aldatu dira, neurri handi batean, feminismoaren eraginagatik. Liburuan ederki nabaritzen da... kontaketaren tonoa erabat ezberdina da hasieran eta amaieran.
• Liburuan asko hitz egiten du negoziazio-prozesuei buruz: gatazkak dialogoaren bidez nola konpondu. Iruditzen zait horren atzean badela halako teorizazio bat, ziur aski gehiago landu beharko litzatekeena, baina interesgarria iruditu zaidana.

Harritu nau! Espektatiba guti nituen, baina izugarri gustatu zait. Narrazioak horrebeste gustatzen zitzaizkigun garaiko usaina eta erritmoa hartu diot... Sorpresa bat narrazio bakoitzean, eta istorio bereziak... Liburuaren sipnosian ezinhobe daude azalduta: Herriko kintoen artean bizirik segitzen duten azken bi lagunen artean sortzen den lehia sorra; semearen zaintza kendu zioten emakume toxikomanoak biloba topatu zuenekoa; bainuetxeko ustezko baretasunean pizturiko gorroto gorria; kondesa baten jauregiko jardinean bizi den anakoretak inguruan biltzen duen jendetza…

Uste dut ez naizela oso iraganzalea... Propio jarri behar naiz atzera begira, iraganeko kontuak gogoratzeko; eta esango nuke nostalgiarik gabe begiratzen diodalara iraganari. Beno... ez dakit. Agian nostalgia ere bada etortzen zaidana.

Gustatu zait liburuaren azala... eta harritu nau liburu barruan horren argi azalduta ikustea: "Ura geldirik ea zubia itsasontzi bat bezala ibaian gora zihoala sentituz, eta inbidarekin batera, neu ere aurrera nindoalako ilusioa nahita indartuz. Gero jiratu egin nintzen, zubiaren beste aldea joan, eta ibaian behera zihoan urari begira geratu nintzen. Orain ura zen aurrera zihoana, denboraren jario garaezina bezala, eta ni atzean geratzen ari nintzena edo atzerako zihoana, lehengo efektu edo ilusioaren guztiz kontrara"

Irakurria dut denboraren martxa hori kulturala dela... Mendebaldeko kulturan etorkizuna aurrean dugu, iragana atzean. Kultura aimaran, ordea, atzean dugu etorkizuna eta iragana aurrean. Iraganari begira ibiltzen dira.

Gogogoratzen dut orain dela hainbat urte (askotxo) Joan Subiratsek zuzentzen zuen mooc-ikastaro bat egin nuela: Democracia y decisiones públicas. Introducción al análisis de políticas públicas. Oraindik ere Coursera plataforman dagoela ikusi dut. Bertan adierazten zuen politika publikoetan ez dela beti eredu tekniko-arrazionala nagusitzen. Politika publikoak, ezer baino lehen, politikak dira: iritzi ezberdinak daude, interes (legitimo) ezberdinak, eta erabaki baten aurrean beti dago zeinek galdu eta zeinek irabazi, apurtxo bat besterik ez bada ere.

Kontua ez da beraz zientziak esatea zer egin behar dugun... Zientziak ebidentziak eman behar ditu, hainbat bide posible argitu... Politikari dagokio horien artean hautatzea (ahalik eta deliberazio zabalenaren bidez. Ez da posible (ezta desiragarria ere) zientziaren eta erabaki politikoen arteko lotura zuzena egotea; problemaren definizioa bera, azken batean, politikoa baita. Adibidez: zer da garrantzitsuagoa... segurtasuna ala askatasuna? Zientziak hor gutxi du esateko.

Adimen artifizalari buruz ere aitu da eta "biki digitalak" sortzeko aukeraz hitz egiten du. Biki digitalak errealitatearen baldintza berdinak erreproduzitzen dituzten sistemak. Han balizko erabaki polikikoek izan ditzaketen ondorioak aztertu daitezke modu seguruan. Ez dakit gauza horietan asko sinisten dudan... Prospektiba-sistemak ezagutu ditugu (euskararen biziberritzearen inguruan Jaurlaritzak landu zuen RECLUS proiektua dut buruan). Egun adimen artifizialaren garapena hori guztia askoz modu arinagoan egin daiteke. Ziur aski potentzialitate handia izan dezakete, baldin eta emaitza horiek deliberazio-prozesu baterako inputa badira eta ez azken erabakia hartu behar duen "jauntxoarentzako" materiala.

Narrazio batzuek ez naute harrapatu... beste batzuek liluratu egin naute. Gustuko narrazioak? Batez ere hiru aipatuko nituzke:

• Irla. Ez dakit... garai bateko giroa ekarri dit akordura. Agian horregatik gustatu zait. Gustatu zait Sarrionandiaren figura hor Kuban irudikatzea, berak izena aipatzen ez badu ere.

• Gizakiaren adin guztiak. Aita adinean aurrera egin arren kirolari eusten; alabarekin erronka bota... eta alabak irabazten uzten dio. Nire burua islatua ikusi dut ;-)

• Sehaska kanta. Istorio bat jauzika kontatua. Parrafo labur-laburrak, batzuetan esaldi bakarrekoak, bakoitzak bizitza-historiaren mugarri bat erakusten duena. Gehiago da iradoki egiten duena, kontatzen duena baino. Eta narrazioa apurtzaileagoa izateko... atzekoz aurrera kontatua. Liluratu egin nau ;-)

Gustatzen zait ipuinak inkonkluso geratzearen sentsazio hori... amaitu eta "Hau da dena? Ez da ezer gehiago gertatzen?" galdetzea. Bizitza ere horrelakoa da sarritan.

Audioliburua eta liburua tartekatu ditut. Biak bikain, baina ezberdinak.

Irakurri aurretik, Uxue Alberdiri entzun irakurri nion liburua betaurreko morez irakurri behar zela. Egia da. Irakurketa oso bestelakoa da horrela.

Belaunaldi berri bat iritsi da zahartzarora eta ez zaio gustatu han aurkitu duena. Gazte - Heldu - Zahar kategoriak aldatu egin dira. Garai batean heldua izatea zen bizitzaren gailurra. Egun, heldua gazte da zaharrentzat eta zahar gazteentzat. Gaur egun GAZTE izatea da gailurra, gailur-puntu hori ahalik eta gehien luzatu nahi dugu denboran.

Gezurra da gaztaroari errebeldia dagokion modu berean zahartzaroari konformismoa dagokiola dioen erranairua. Nor dago jubilatuen manifetan? Ikastola klandestinoak, borroka sindikaletan trebatutakoak... Hemendik 10 urtera belaunaldi berri bat ere iritsiko da zahartzarora: gaztetxeak antolatu zituztenak, feminismoaren bigarren belaunaldia, mila manifetan zaildutako gazteak.

Garai bateko zahartzaroari begira jarri eta estereotipoak besterik ez dugu ikusten: jakintsuak bai, baina haurtzarora bueltan, lagun berriak egiteko ez-gauza, gauza berriak ikasteko ezintasuna, adina izkutatu beharra... Edadismoa erabat presentea dago. Egungo zaharrek estereotipo horiek apurtzen ari dira. Zahartzaroa duintzen ari dira. Frogatzen ari dira zahartzaroan ere proiektuak egin ahal direla, eta ez atzera begira bizi.

Arantxa Urretabizkaiarenean bezala, koadrilan aspaldina dugu erabakita: elkartzen garen bakoitzean, gaixotasun bat eta gehienez ezagun baten heriotza... kitto. Ez dugu utziko gure ajeek elkarrizketa osoa kolonizatzen.

Zaintza da zahartzaroari lotutako beste kezka garrantzisu bat. Urretabizkaiaren ustetan, lau pertsona-mota dago munduan: zaintzaile izandakoak, zaintzaile direnak, zaintzaile izango direnak eta zaintzailea behar izango dutenak... eta batzuetan lauak batera.

Adinagatik izango da, baina gero eta gertuagoak ikusten ditut zahartzaroari buruzko debateak.

Planteamendu interesgarria: liburua bi narrazio-lerrotan ardaztea eta kapituluz kapitulu batetik bestera salto egitea, aitaren lagunen elkarrizketak eta bere oroitzapenak txirikordatuz. Batean memoria, bestean dolua.

LKI-ko jendea ezagutu dut gaztetan (ez Aitorren belaunaldikoak, jakina), baina ez nuen mugimenduaren historia ezagutzen. Agian horregatik nahi nuen liburua irakurri. Alde horretatik ongi. Aitorren lagunen bizipenen bidez kontatzen du bereziki. Faltan bota dut testuinguru apurtxo bat gehiago ematea. ORT-ko jendea ere ezagutu dut, gerora ezker abertzalean ibili direnak. POUM George Orwell-en liburuaren bidez ezagutzen dut (Homenaje a Cataluña), baina ez nekien EH-n ere inplantaziorik izan zutela.

Hedoiren dolua ere interesgarria... baina tarteka galdu egin naiz bere gogoetetan (sofistikatuegiak niretzat)

Aipu batzuk: -Lisabören abesti baten letrarekin geratu naiz: "Zugandik ezer espero ez denean zara kasik askea" -Gaixotasunari buruz, autonomia galtzen denean: "Hor deskubritu nuen bizitza eta heriotza ez den hirugarren toki bat zegoela" -"Inuxenteak ginen. Iraultza posible zela uste genuen"

Gustukoak ditut soinu-banda duten liburuak: - Georges Moustaki - Sans la nomme - Mouloudji - L'amour l'amour l'amour - La bomba in testa - Fabrizio De Andrè - Amália Rodrigues Fado Português - Stormy Six - Stalingrado

Tarteka irakurtzen ibili naiz. Han hemen argitaratutako artikulu eta sare sozialetako edukien bilduma bat da. Jarraian irakurriz gero, errepetitiboa suerta daiteke; ez da horrela idatzia izan, eta esango nuke ezin dela horrela irakurri.

Yasnayaren ohiko gaiak ager dira: arrazismoa, indigena izatea zer den, hizkuntza-aniztasuna, mexikarren nazionalismoaren kritika... Yasnayak, han hemen, dozenaka podcast, bideo eta elkarrizketetan jardun du. Bere ibilbidea jarraitu baduzue, ez duzue liburuan gauza berri askorik aurkituko. Besteak beste, gure artean bolo-bolo dabiltzan kexkak eta proposamenak ageri dira: hizkuntza ohiturak nola aldatu, justizia linguistikoa...

Portzierto... hizkuntza guzietan bereizi ohi dira bertako hiztunak beste hizkuntzan hitz egiten dutenak, guk euskaldunen eta erdaldunen artean egiten dugun bezala. Mixe hizkuntza hitz egiten ez dutenei akäts deitzen diete (ez du euskararekin zerikusirik, baina polita da) ;-)

Apunte batzuk:

• Hizkuntza minorizatuan hitz egitearen deskortesia, harreman-botereen araberakoa da. Ingelesez hitz egitea ez al da deskortesa?
• Indigena kategoria tranposoa da. Literatura españolez eta literatura indigena? Indigena horren atzean unibertso oso bat dago, ez gauza homogeneo bat.
• Ikuspegi agonikoa ere antzematen da. Hizkuntza biziberritzeko egiten duguna balio al du? Hizkuntza minorizatuan idatzitako ipuinen lehiaketa batek zer lortzen du? Beharrezkoa da ahalegin guztiak ondo lerratzea eta ondo artikulatzea... bestela egiten dugun guztia su artifizialak besterik ez dira (hitzak nereak dira, baina ideia hori antzeman diot)
• Language awareness: kontzientzia linguistikoa. Aniztasunaren kontzientea izatetik harago, aniztasunarekin gozatu... burua eta bihotza aniztasunari irekia izatea.
• Arrazoi asko dago hizkuntza berri bat ikasteko, baina bakarra hitz egiteari utzi nahi izateko: hiztunak sufritu duen diskriminazioa, alegia.

Badaude testu berriagoak bere blogean: elpais.com/autor/yasnaya-elena-aguilar-gil/